અમદાવાદના હૃદયમાં, સાબરમતીના કિનારે અને જૂની એલિસ બ્રિજની નજીક, વિક્ટોરિયા ગાર્ડન પાસે એક લાલ ઇંટોનું મકાન ઊભું છે. આજે તેને આઇ.પી. મિશન હાઈ સ્કૂલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પણ આ માત્ર એક શાળા નથી. આ અમદાવાદના આધુનિક શિક્ષણના સૌથી જૂના અને મહત્વના પ્રતીકોમાંનું એક છે. ક્યારે અને કેવી રીતે શરૂ થઈ? જૂન ૧૮૬૬માં આ શાળાનું જન્મ થયું. તે સમયે અમદાવાદ હજુ પણ જૂની દીવાલવાળા શહેર તરીકે જાણીતું હતું. આઇરિશ પ્રેસ્બિટેરિયન મિશન (Irish Presbyterian Mission) એ ગુજરાતમાં શિક્ષણ અને સેવાનું કાર્ય શરૂ કર્યું હતું. ૧૮૪૧ની આસપાસ આઇરિશ મિશનરીઓ ગુજરાત આવ્યા હતા. ૧૮૬૩માં અમદાવાદમાં તેમનું કાર્ય ફરીથી સક્રિય થયું. શાળા શરૂ કરવા માટે આઇર્લેન્ડની પ્રેસ્બિટેરિયન ચર્ચ અને સ્થાનિક સહાયથી આશરે ૧૧૦૦ રૂપિયા (તે સમયે લગભગ £૧૧૪) એકત્રિત થયા. કેટલાક વર્ણનો અનુસાર તે વખતના બ્રિટિશ કલેક્ટરની પત્ની અને તેમના મિત્રોનું પણ યોગદાન હતું. શરૂઆતમાં શાહીબાગ અથવા હાથીસિંગની વાડી જેવા સ્થળે નાની જગ્યામાં માત્ર ૩૪ વિદ્યાર્થીઓ સાથે અંગ્રેજી માધ્યમની શાળા શરૂ થઈ. ૧૮૭૯ સુધીમાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ૨૦૧ સુધી પહોંચી ગઈ. ઇમારત કોણે અને કેવી રીતે બનાવી? ૧૮૭૫ની આસપાસ શાળા માટે કાયમી મકાન બનાવવાનો નિર્ણય થયો. આ કામની જવાબદારી રાવ બહાદુર હિંમતલાલ ધીરજરામ (જેમને હિંમતલાલ એન્જિનિયર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે)ને સોંપવામાં આવી. એ જ વ્યક્તિ જેમણે પાછળથી એલિસ બ્રિજનું સ્ટીલ સ્ટ્રક્ચર પણ બનાવ્યું. લાલ ઇંટોમાં બનેલી આ ગોથિક શૈલીની ઇમારત તે સમયે અમદાવાદની સૌથી આધુનિક ઇમારતોમાંની એક ગણાતી હતી. યુરોપિયન સ્વાદવાળી બારીઓ, લાકડાની સુંદર કારીગરી અને મજબૂત બાંધકામ આ શાળાને અલગ ઓળખ આપે છે. આજે પણ આ જૂની ઇમારત વહીવટી કાર્યાલય તરીકે વપરાય છે અને અમદાવાદના વારસા સ્થળોમાં ગણાય છે. સમય સાથેનું પરિવર્તન શરૂઆતમાં અંગ્રેજી માધ્યમ હતું. પણ ૧૯૫૨માં સ્વદેશી ભાવના અને વિદ્યાર્થીઓને અંગ્રેજી સાથે મુશ્કેલી પડતી હોવાથી ગુજરાતી માધ્યમમાં ફેરવવામાં આવી. આજે તે ગુજરાત ક્રિશ્ચિયન સર્વિસ સોસાયટીના સંચાલન હેઠળ ચાલે છે અને નર્સરીથી લઈને ઉચ્ચતર માધ્યમિક સુધીનું શિક્ષણ આપે છે. શા માટે આ શાળા મહત્વની છે? આઇ.પી. મિશન સ્કૂલ માત્ર વાંચન-લેખન શીખવતી નહોતી. તે અમદાવાદમાં આધુનિક શિક્ષણની શરૂઆતનું પ્રતીક બની. જ્યારે મોટા ભાગની શાળાઓ પરંપરાગત રીતે ચાલતી હતી, ત્યારે અહીં નવી પદ્ધતિ, નિયમિત વર્ગો અને વ્યવસ્થિત ઇમારત સાથે શિક્ષણ આપવામાં આવતું હતું. એલિસ બ્રિજ અને આ શાળા એક સાથે અમદાવાદના આધુનિકીકરણની વાર્તા કહે છે. આજે પણ જ્યારે તમે એલિસ બ્રિજ પાર કરીને રાયખડ તરફ જાઓ છો, ત્યારે આ લાલ ઇંટોનું મકાન તમને ૧૯મી સદીની યાદ અપાવે છે. તે કહે છે કે શિક્ષણ કેવી રીતે એક શહેરને બદલી શકે છે.
એલિસ બ્રિજના છેડે આવેલી આઈ.પી. મિશન સ્કૂલ: લાલ ઈંટોમાં છુપાયેલો 160 વર્ષનો ઈતિહાસ ને Aapnu Amdavad પર દર્શાવવામાં આવ્યું છે — અમદાવાદનું ડિજિટલ ઘર, જ્યાં અમદાવાદીઓ વાર્તાઓ અને શહેરમાં થઈ રહેલી દરેક વસ્તુ શોધે છે.
